Uzaktan Öğretim

    Bilişim ağı eğitimi ya da yaygın kullanılan adıyla “uzaktan öğretimin” yaygınlaşması ve eğitim öğretim sektöründe yerini almasıyla birlikte eğitim ve öğretim teknolojileri de gelişmeye başlamıştır. Bu sayede günümüzün modern ve etkin uzaktan öğretim sistemleri kurulmuştur. Bu sistemler, yoğun olarak Internet’e ve çoklu-ortam teknolojilerine dayanmaktadır. Söz konusu teknolojilerin baş döndürücü bir hızda geliştirilmesi ve eğitim-öğretim sektöründe uygulanacak şekilde uyarlanması yüz-yüze öğretimde yapılabilen hemen her aktiviteyi Internet’e dayalı öğretimde de gerçekleştirilebilir hale getirerek bu tür öğretim programlarının tercih edilirliğini günden güne artırmaktadır.

    Günümüzde bilgisayar ortamlı iletişim, hem geleneksel hem de uzaktan öğretim veren kurumlar tarafından benimsenmekte ve bu ortamın eğitimde kullanımı tüm dünyada hızla yayılmaktadır. Günümüze kadar, bilgisayarın eğitimde alışılagelmiş kullanımı bilgisayar destekli öğretimle (BDÖ) sınırlıyken, Internet’ in sınırları aşan esnekliği konuya yeni bir boyut kazandırmıştır.

    Uzaktan öğretim kavramı için kullanıldığı günden itibaren çeşitli tanımlar ve açıklamalar yapılmıştır. Bunların bazılarını şöyle sıralayabiliriz:

    Uzaktan  öğretim eğitimde yeni bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımı hızlandıran sebeplerden biri Internet’ tir. Internet teknolojisindeki devrim günlük hayatımızı değiştirmiştir. Haberleri okumak ve e-mail göndermekten, eğitime hatta eğlenceye kadar birçok alanda çoklu ortam teknolojileriyle Internet bilgi akışı sağlar. Bu etkenliklerin arasında uzaktan öğretim çok önemli bir rol alır. Uzaktan öğretimin cazip olmasının sebeplerinden biri öğretimin esnek olmasıdır. Öğrenciler ve eğitimciler birbirlerinden mekansal olarak ayrılabildiklerinden, öğrenciler uzak bölgelerde olabilirler (Chang, 2002).

    Karşılıklı iletişim, çağdaş eğitim anlayışına göre değeri son derece fazla olan bir ilişki biçimi olarak kabul edilmektedir. Bilgilerin sunulmasında ve temel öğrenmelerin gerçekleştirilmesinde karşılıklı iletişim çok sayıda teorisyenin tartışmasız önerdiği bir yöntemdir. Uzaktan öğretim de karşılıklı iletişimi, eğitim sürecinin temel bir bileşeni olarak gören bu anlayışa bağlı kalarak geliştirilmiş bir öğretim biçimidir (Henri, çev. Özbilgin, 1990; Şakar, 1997).

    United States Distance Learning Association (USDLA) Uzaktan Öğretim için iki ayrı tanım yapar:

    “Uzaktan öğretim, öğretim ile direkt ilişkili bilgi ve yeteneklerin teknoloji ve diğer uzaktan öğrenme formları ile desteklenerek  kazanılmasıdır”

Uzaktan Öğretimin Avantajları

     Uzaktan Öğretimin avantajlarını aşağıdaki maddeler altında özetleyebiliriz :

  • Mekandan bağımsızlık : Uzaktan Öğretim uygulamalarının en önemli karakteristik özelliği öğretici ve öğrencilerin öğrenim mekanından bağımsız olmalarıdır. Bu şekilde dünyanın her yerinden öğrenciler istedikleri eğitimi istedikleri öğretim kurumlarından alma serbestliğine kavuşmuş olmaktadır. Ayrıca öğreticilerde hazırlamış oldukları dersleri gereksinime bağlı olarak istedikleri eğitim birimlerinde verebilmektedirler. Bu durum sayesinde öğrenciler istedikleri eğitimi dünyanın önde gelen öğreticilerinden alabilmektedirler. Uzaktan Öğretim sayesinde dünyanın her hangi bir yerindeki öğrenci veya öğretici ile irtibata geçilerek bilgi paylaşımı sağlanabilmektedir. Bu şekilde öğrenciler bulundukları coğrafi bölge yüzünden ulaşamadıkları bilgilere diğer öğrencilerin veya öğreticilerin yardımıyla ulaşarak bir uzaktan öğretim sinerjisi oluşturma imkanı bulmaktadırlar. Uzaktan Öğretim‘ in mekandan bağımsız olması örgün öğretim kurumlarından eğitim alma şansı bulamayan engelli öğrenciler, yaşlarının fazla ilerlemiş olması nedeni ile sınıf ortamında bulunmak istemeyenler, bir işte çalışma veya ailevi problemler yüzünden derslere sürekli devam edemeyecek olanlar için bir fırsat olduğu da göz ardı edilmemelidir.
  • Zamandan bağımsızlık : Öğrenciler istedikleri zamanda öğretim gereksinimlerini karşılayabilmekte, böylece diğer başka konularda yapabilecekleri çalışmalara ayıracakları vakitleri planlayabilmektedir. Çalışan öğrencilerin çalışma saatleri ile ders saatleri çakışmaktadır. Bu yüzden yetişkin öğrenciler daha esnek bir eğitim programı talebindedirler. Başka bir ifadeyle günümüzün iş dünyasına uyum sağlayan imkanların sunulmasını beklemektedirler (http://www.uluslararasiegitim.com/uzak/warum.asp).
    Öğreticiler ders içeriklerinde istedikleri değişikleri öğrencileri yaptıkları değişiklikler konusunda uyarmak koşulu ile istedikleri zaman yapabilmektedirler.
  • İçerik kalitesinin yüksekliği : Öğreticiler tarafından hazırlanan içerikler, uzman ders tasarımcıları ve eğitimcilerle tekrar işlenerek öğretimden en fazla verim alınabilecek şekilde tasarlanmaktadır. Animasyon, grafik, ses ve görüntü öğeleri ile zenginleştirilerek öğrencinin en hızlı şekilde veriye ulaşması ve en kolay bir biçimde öğrenmesi sağlanmaktadır.
  • Farklı öğretim ortamları ve materyalleri : Uzaktan Öğretim uygulamalarında sohbet odaları ve forumlar sayesinde öğrenci, öğretici ve öğretimsel tasarımcı arasında çoklu ilişkiler kurularak, karşılaşılan sorunlara en kısa zamanda, en güvenilir çözümler üretilir. Ayrıca telekonferans, video konferans, sesli e-posta, animasyon, simülasyon ve grafik gibi öğrenmeye yardımcı öğretim materyalleri Uzaktan Öğretim veren eğitim kurumlarının verimliliğini en üst seviye çıkarmakta ve öğrenci memnuniyetini pozitif yönde etkilemektedir.
  • Uygun maliyet : Uzaktan Öğretim uygulamaları marjinal fayda ve maliyet değerleri bakımından diğer öğretim kurumları ile karşılaştırıldığında bir avantaj sağlamaktadır. Öğrenciler yaşadıkları bölgelerden farklı bölgelerde okumak zorunda kaldıkları zaman Uzaktan Öğretim alternatifini tercih ettiklerinde katlanmak zorunda kaldıkları barınma masrafları ve gıda harcamaları miktarlarında bir azalma olacağı açıktır. Diğer taraftan Uzaktan Öğretim gören öğrencilerin çalışmasında bir sakınca olmadığından çalışanlar işlerine devam ederken okuyarak önemli ölçüde bir tasarruf yapmış olacaklardır.
  • Arşivlenmiş bilgilere ulaşım : Uzaktan Öğretim sayesinde öğrenciler,  arşivlenmiş olan bilgilere istedikleri zaman istedikleri yerde ulaşma imkanı bulmaktadırlar. Öğrenciler bir sorunla karşılaştıklarında forum ve sohbet odası kayıtlarını geriye doğru tarayarak problemlerine çözüm bulabilmektedir. Uzaktan Öğretim ders notlarına, yardımcı kaynaklarına arşivlerden istedikleri zaman ulaşabilme imkanı öğrencilerin başarılarında pozitif etki yapacağı da açık olarak görülmektedir.
  • Öğrenci için katılımcı bir ortam oluşturması : Birçok öğrenci kişisel özellikleri yüzünden diğer öğrencilerle veya öğreticileri ile olan ilişkilerinde çekingen olup derslere en asgari düzeyde katılmaktadırlar. Uzaktan Öğretim bu bakımdan bu tip öğrencilere katılımcı olma fırsatı sağlamaktadır. Forum, sohbet odaları ve e-posta gibi araçları kullanan çekingen öğrencilerin yüz-yüze eğitime göre daha rahat ve katılımcı oldukları gözlemlenmiştir.

Internet Destekli Öğretim

     Uzaktan öğretimde telekomünikasyon teknolojileri –radyo,TV yayıncılığı, ses ve video kayıtları, etkileşimli ses ve video- yıllardır kullanılmaktadır. Son yıllarda ise Internet’ te ve World Wide Web (WWW) ‘de eş zamanlı (senkron; sohbet-chat kanalları, gerçek zamanlı görsel/işitsel konferanslar, uygulamalar vb.) ve farklı zamanlı (asenkron; e-mail,tartışma listeleri,tartışma forumları) bilgisayar tabanlı etkileşim araçları kullanmaya başlanmış, günümüzde web destekli uzaktan öğretim, dünyada hızla gelişen eğitim kanallarından birisi haline gelmiştir (Çağıltay, Graham, et al., 2001).

Internet Destekli Öğretimin Avantajları

     Web destekli öğretimin avantajı zaman ve mekandan bağımsız olmasıdır. Klasik öğretim sistemine göre fiziksel öğretim mekan gereksinimi hemen hemen hiç yoktur. Herkes için her yerden ulaşım imkanı sağlamaktadır. Web destekli öğretimin en önemli yararı tek bir ortamda geliştirilen bir web destekli öğretim programının diğer farklı ortamlardan takip edilebilmesidir (Khan, 1997). Öğrenciler, dünyanın her  yerinden (mesafeden bağımsız), herhangi bir bilgisayar platformu kullanarak (araçtan bağımsız), günün herhangi bir zamanında (zamandan bağımsız) bir web destekli öğretim programına katılabilirler. Özellikle çalışanlar için web destekli öğretimin mesafe ve zamandan bağımsızlık sağlaması iş yaşamında da eğitimlerini sürdürme olanağı sağlar.

     Internet üzerinden geliştirilen her türlü öğretim etkinliği öğrenciler, öğreticiler ve kurumlar için  kullanışlıdır. Öğrenciler istedikleri her yerden derslere ulaşabilir, araştırma yapabilir, öğreticiler ve diğer arkadaşlarıyla iletişim kurabilirler. Kurumlar kayıt ve ücretleri daha kolay yürütebilirler. Öğreticiler dersleri geliştirmek ve güncellemek kolay olduğundan istedikleri zaman dersleri güncelleyebilirler.

     Metin, grafik, ses, video ve animasyon gibi çeşitli çoklu ortam elamanları birleştirilerek öğrenme ortamları zenginleştirilebilir.

     Öğrenci merkezli bir sistemdir. Her öğrenciye kendi öğrenme hızında öğretim ortamı sunarak bireysel öğrenme olanağı sağlar. İşbirlikli öğrenmeyi arttırır. Eğitim içerisindeki gruplar sayesinde öğrenciler işbirlikli çalışma ile takım çalışmasını öğrenebilir ve geliştirebilirler.

     Internet’ in sunduğu senkron ve asenkron iletişim seçenekleri öğretim sürecine zengin bir iletişim ortamı katar. Web destekli öğretim sürecinde, sohbet kanalları ve video konferans gibi senkron, e-posta ve tartışma grupları gibi asenkron iletişim seçenekleri öğretici-öğrenci, öğrenci-öğrenci ve öğretici-öğretici arasında devamlı ve etkili bir iletişim kurulmasını sağlar (İşman, 1998).

     Web destekli öğretimin en önemli ekonomik yararı ise maliyet etkili olmasıdır. Öğreticiler ve öğrenciler, fiziksel olarak sınıf kullanmaya ihtiyaç duymazlar. Böylece, web destekli öğretim aracılığıyla, öğrencilerin ve öğreticilerin seyahat etme, konaklama ve kırtasiye maliyetleri minimize edilebilir. Fiziksel olanakların maliyeti ve muhafazası minimize edildiği için kurumların müdahale etme maliyetleri de azalır. Ayrıca, kurumların öğretim materyallerini çoğaltma, paketleme ve postalama maliyetlerini de ortadan kaldırır (Khan, 1997).

Türkiye’deki Uzaktan Öğretim Uygulamaları

     Türkiye’ de uzaktan öğretim yapan başlıca üniversiteler şunlardır:

  • Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) : ODTÜ’de 1998 yılından itibaren, uzaktan öğretim çalışmaları yapılmaktadır. Halen devam etmekte olan METU-Online projesi bu çalışmaların en geniş kitleye hitap eden önemli parçasıdır. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Enformatik Enstitüsü, 1998-1999 akademik yılında başlattığı METU-Online uygulamasıyla, etkileşimli bir eğitim servisi sunarak, üniversitenin değişik fakültelerinden lisans ve yüksek lisans derslerini öğrencilerine sunmuştur. Bu uygulama, web tabanlı bir yazılım sistemini kapsayıp, bir kısmı tümüyle Internet üzerinden, bir kısmı ise sınıfta yüz yüze yapılan derslerden oluşup aktif öğrenmeyi amaç edinmiştir . Bazı derslerde ise, Internet’te hazırlanan ders içeriği sınıf ortamında destek olarak kullanılmıştır. Aynı zamanda tüm dersler üniversite dışına (özel öğrenci statüsündeki katılımcılara) tamamıyla Internet üzerinden verilebilmektedir. Her ders, denklem, animasyon ve grafik içeren, çoklu ortamlı online ders notlarından, etkileşimli tartışma listeleri, gerek öğrenci gerekse eğitmen için hazırlanmış olan ders yönetim araçlarından oluşmaktadır (Onay, 1999). Uygulamaların etkinliğine ilişkin ölçme ve değerlendirme sonuçlarından elde edilen bulgular, Internet ortamında verilen derslerde öğrenci katılımının ve motivasyonun yüksek olduğunu göstermektedir. Bu öğrencilerin başarı düzeyleri ise geleneksel sınıf ortamında verilen derslerle karşılaştırıldığında, eşit veya daha yüksek olmaktadır. İDE_A (Internete Dayalı Eğitim_Asenkron), öncelikli olarak yaygınlaştırılmasında yarar görülen bilgilere ilişkin konularda bir dizi eğitim programı projesidir. Bu programların en özel yanı, ilkel örneklerinde olduğu gibi ders notlarının Internet aracılığı ile öğrencilere ulaştırılmasıyla sınırlı kalmamasıdır. İlgili görsel işitsel öğelerle hazırlanan dersler ve karşılıklı etkileşim kanalları, konuları bilgisayar başında ve okumanın ötesindeki etkinliklerle, sıkılmadan öğrenmeyi sağlamaktadır. Bu programlarda, dersler istenilen zaman ve mekanda, öğrenme süresi istenilen şekilde düzenlenerek, istenilen sayıda tekrar edilerek, ve gerekli görülen konular tartışılarak dersler takip edilebilmektedir (Çelik, 2001).
  • Sakarya Üniversitesi : Sakarya Üniversitesi 1997 yılında, uzaktan öğretimi henüz ülkemizde çok yeni bir kavram olmasına rağmen, Internet destekli öğretim olarak uygulamaya sokma çalışmalarını başlatmıştır. Sakarya Üniversitesi Internet Destekli Öğretim programları Kampus içi, Sertifika ve Ön-lisans programları olarak  devam etmektedir. Sakarya Üniversitesi Internet Destekli Öğretim programları IBM/Lotus firmasının geliştirdiği LearningSpace adlı öğretim yönetim platformu üzerinden sürdürülmektedir. Bu platform üzerinde öğrenciler ile öğreticiler elektronik posta, forum ve sohbet yoluyla iletişim kurabilmekte, öğrencilerin dersleri ne kadar takip ettiği gibi bilgilere raporlar yoluyla ulaşılabilmektedir.
  • Bilgi Üniversitesi : İstanbul Bilgi Üniversitesi e-MBA Programı, Internet üzerinden erişilen, uzaktan öğretim tekniğine dayanan ve Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK) tarafından onaylanmış ülkemizin ilk işletme yüksek lisans programıdır. Bilgi e-MBA; bilişim teknolojilerinin sunduğu farklı eğitim imkanlarından faydalanarak kariyerine güç katmak isteyen öğrenciler için hazırlanmış zaman ve mekandan bağımsız bir programdır. Program, üç yıl gibi kısa bir sürede 35 ayrı şehirden, 63 farklı üniversiteden toplam 570 öğrenciye eğitim vermektedir. Hızla değişen iş ortamının talepleri doğrultusunda program sizi sürekli yenilenen global pazara ve karşılaşacağınız zorluklara hazırlamaktadır. Online sınıflarda iş hayatının güncel konularına yer verilmektedir. Bilgi e-MBA, iş dünyasının stratejik alanlardaki gereksinimlerine göre tasarlanmıştır. Pazarlama, girişimcilik, finans, insan kaynakları gibi konularda donanım kazandıracak olan program, interaktif yapısıyla lisansüstü eğitime yeni bir boyut kazandırmaktadır (Çukadar, 2003)
  • Ahmet Yesevi Üniversitesi : Ahmet Yesevi Üniversitesi Internet Üzerinden Yüksek Öğrenim Projesi'nde, ders içeriklerinin dijital ortama aktarılması ve Internet ortamında barındırma hizmetleri ENocta firması tarafından sunulmaktadır. Projede öğretim yönetim sistemi olarak AYÜ-TÜRTEP yazılımı kullanılmaktadır. TÜRTEP, öğrencilerine çağımızın yüksek bilişim teknolojilerine dayanan web tabanlı Internet ortamında kaliteli bir eğitim vermeyi amaç edinmiştir. Bu sistemin tercih edilmesinin nedeni, klasik eğitimdeki sınırlı öğrenci sayısı, kısıtlı mekân ve zaman boyutunu aşan, herkese okuma imkanı sunan, daha etkili ve verimli bir sistemin tercih edilmesidir. Bu sistemle eğitim, 24 saat canlı tutulmakta ve öğrenciye 24 saat bilgi alma şansı yaratılmakta, etkili ve dinamik imkanlarda danışman öğretim üyesiyle sürekli iletişim içinde bulunması sağlanmaktadır. Ahmet Yesevi üniversitesi bünyesinde halen Internet üzerinden ön-lisans, lisans ve yüksek lisans programları yürütülmektedir. Üniversitede İşletme bilim dalında lisans ve yüksek lisans, Bilgisayar Programcılığı ön-lisans ve Bilgisayar Mühendisliği lisans ve yüksek lisans programları ile öğretime devam edilmektedir (Kurmanaliyev, Köksoy, 2002).
  • Fırat Üniversitesi : Fırat Üniversitesi’nde 1990 Yılından beri E-mail (Elektronik Posta), Video konferans ve FIRAT Televizyonu kullanılarak sertifikaya yönelik uzaktan öğretim yapılmaktadır. 1991 Yılı’nda ilk olarak özel bir televizyon şirketinin yayına başlaması ile birlikte, Fırat üniversitesi radyo ve televizyon alanındaki bu gelişmelere ayak uydurarak 1991 Yılı’nda kurduğu televizyon verici sistemleriyle televizyondan bilgisayar kursları düzenleyerek ve isteyenlere kiralık bilgisayar vererek evlerinde çalışmalarını ve programlar sonucunda düzenlenen sınavlara katılanlara ve başarı gösterenlerin sertifika almaları sağlanmıştır. Fırat Üniversitesi, uzaktan öğretim için gerekli olabilecek tüm donanım alt yapısını hazırlamıştır. Fırat Üniversitesi kendi imkanlarıyla kurduğu özel Fırat TV’ ye sahip olup, yayınlarını 1992’den beri kesintisiz sürdürmektedir (Varol, Bingöl ,2002).
  • Diğer kurumlardaki uzaktan öğretim uygulamaları : Ülkemizde İstanbul Teknik, Yıldız Teknik , Mersin, Selçuk, Beykent üniversiteleri başta olmak üzere birçok üniversite artık çeşitli alanlarda uzaktan öğretim uygulamaları yapmaktadırlar. Üniversitelerin yanı sıra, özel sektör de uzaktan öğretim alanına yaptığı yatırımları gün geçtikçe arttırmaktadır.

    İlknur AYHAN